Khẩu độ biến thiên trên iPhone 18 Pro: hiểu và dùng đúng cách

iPhone 18 Pro là mẫu iPhone đầu tiên trang bị khẩu độ biến thiên, tính năng được xem là điểm nhấn của dòng Pro năm nay. Trên các hệ máy ảnh chuyên nghiệp và bán chuyên, khẩu độ điều chỉnh được từ lâu đã là công cụ không thể thiếu với người cầm máy. Giữa lúc mọi thứ khác trên điện thoại đã tiến bộ vượt bậc, việc camera di động thiếu đi khả năng này càng trở nên dễ nhận thấy.

Thực tế, đã có một vài mẫu điện thoại trong nhiều năm qua tích hợp hệ thống khẩu độ biến thiên cho camera chính. Nhưng tính năng này không tồn tại đủ lâu để đi vào hiểu biết chung của người dùng smartphone, bởi phần lớn hãng thử nghiệm rồi nhanh chóng bỏ nó để quay về hệ thống khẩu độ cố định vốn là chuẩn mực của camera điện thoại.

Khẩu độ là gì và vì sao phải quan tâm

Khẩu độ (aperture) là phần mở để ánh sáng đi vào hệ thống camera và phơi sáng phim hoặc cảm biến hình ảnh. Khẩu độ biến thiên là loại cho phép người dùng kiểm soát đường kính của phần mở này, qua đó điều chỉnh lượng ánh sáng đi vào. Hệ thống thường hoạt động bằng một vòng lá khẩu co vào hoặc mở ra, có thể điều khiển bằng động cơ điện hoặc bằng cơ tay trên một số ống kính máy ảnh.

Cách nó thay đổi kích thước phần mở giống hệt cách mống mắt co giãn để điều chỉnh đồng tử. Trời tối thì mở rộng cho nhiều sáng, trời sáng thì thu hẹp lại. Kích thước khẩu độ không ghi bằng đơn vị đo độ dài thông thường mà bằng tỷ lệ giữa tiêu cự ống kính và đường kính khẩu độ, gọi là F-number hay F-stop. Vì là tỷ lệ, con số càng nhỏ thì đường kính khẩu độ thực tế càng lớn, và cách ghi này cũng cho phép so sánh giữa các hệ máy khác nhau về cảm biến lẫn ống kính.

Khẩu độ chỉ là một trong bốn cách điều chỉnh lượng sáng của camera, bên cạnh tốc độ màn trập, ISO và bộ lọc vật lý gắn trước ống kính. Tốc độ màn trập là khoảng thời gian cảm biến phơi sáng, thường chỉ vài phần trăm giây nên hay được ghi dạng 1/250 hay 1/8. Với camera điện thoại không có màn trập cơ, cảm biến gần như luôn tiếp xúc ánh sáng, nên con số này thể hiện thời gian phơi sáng thực tế cho bức ảnh. Phơi lâu hơn thì nhận nhiều sáng hơn nhưng dễ nhòe chuyển động nếu máy hoặc chủ thể xê dịch.

ISO là độ nhạy của cảm biến. Thời phim, con số này nói lên độ nhạy sáng của cuộn phim; thời số, nó thiên về mức khuếch đại tín hiệu áp lên cảm biến. Cảm biến có một mức ISO gốc tối ưu cho tỷ lệ tín hiệu trên nhiễu tốt nhất. Tăng ISO sẽ khuếch đại cả tín hiệu lẫn nhiễu, nên ảnh sáng hơn nhưng cũng nhiễu hơn. Các mức thường gặp là ISO 80, 160, 320, trong đó ISO 200 nhạy gấp đôi ISO 100.

Lý do phải nhắc tới hai yếu tố kia là bởi khẩu độ nằm trong mối quan hệ ba chiều với tốc độ màn trập và ISO. Mỗi lần chụp, camera phải phối hợp cả ba để phơi sáng đúng. Hiểu được mối liên hệ này là điều kiện cần để dùng khẩu độ biến thiên trên iPhone 18 Pro, hoặc bất kỳ máy ảnh nào có tùy chọn tương tự, sao cho có ích.

Chuyển động: lý do thực sự khiến video điện thoại trông khác phim

Một yếu tố then chốt quyết định diện mạo video là cách chuyển động hiện lên khung hình, và điều này do tốc độ khung hình cùng tốc độ màn trập quyết định. Giới quay phim thường theo quy tắc màn trập 180 độ: mẫu số của tốc độ màn trập nên gấp đôi số khung hình mỗi giây, tức quay 24fps thì nên dùng 1/48 hoặc 1/50 nếu máy có.

Nhưng chọn được tốc độ màn trập lý tưởng ấy không phải lúc nào cũng khả thi, vì tùy ánh sáng, video có thể bị quá sáng. Đây chính là lúc ISO, bộ lọc và khẩu độ phát huy tác dụng. Với khẩu độ điều chỉnh được, người quay có thể giảm lượng sáng đập vào cảm biến và giữ nguyên tốc độ màn trập mong muốn.

GSMArena đưa ví dụ một đoạn clip quay vật thể chuyển động, lần đầu với tốc độ màn trập cao và lần sau với tốc độ phù hợp hơn. Đoạn đầu chuyển động giật cục, kiểu rất đặc trưng của video quay bằng điện thoại; đoạn sau trông tự nhiên hơn hẳn. Khác biệt nằm ở chỗ đoạn đầu quay với khẩu f/1.46 và màn trập ngắn, đoạn sau quay ở f/4 với màn trập dài hơn. Khi khẩu độ thu hẹp, máy tự chọn tốc độ màn trập dài hơn để bù sáng, nhờ đó chuyển động mượt hơn.

Nói cách khác, khác biệt về chuyển động đến từ tốc độ màn trập thay đổi do khẩu độ, chứ bản thân khẩu độ không trực tiếp tác động lên chuyển động. Với ảnh thì khác, video lại cần một chút nhòe chuyển động để trông tự nhiên, đó là lý do phim điện ảnh dù chỉ 24fps vẫn mượt. Video điện thoại quay dưới nắng từ trước tới nay thường giật cục vì người dùng chỉ có hai nút để xoay là tốc độ màn trập và ISO nhằm giữ phơi sáng đúng. Có thêm khẩu độ biến thiên, bạn có thêm một nút để chỉnh, hoặc để máy tự chỉnh.

Trong điều kiện cực sáng, vẫn cần tới bộ lọc ND để chặn bớt ánh sáng gắt và giữ nguyên cả tốc độ màn trập lẫn khẩu độ theo ý đồ. Nhưng đó là chuyện của những buổi quay nghiêm túc. Phần lớn trường hợp hiện nay, chỉ cần thu nhỏ khẩu độ trên iPhone 18 Pro là đủ.

Độ sâu trường ảnh: khi thu nhỏ khẩu độ lại là lựa chọn hay

Độ sâu trường ảnh là khoảng không gian quanh mặt phẳng lấy nét mà trong đó mọi thứ vẫn rõ nét. Độ sâu nông khiến vật ngay trước và sau mặt phẳng lấy nét bị mờ, còn độ sâu sâu giữ được nhiều vật hơn trong vùng nét. Độ sâu nông có thể đẹp mắt nhưng bó hẹp vùng lấy nét quanh chủ thể, còn độ sâu sâu kém bắt mắt hơn nhưng thực dụng hơn.

Độ sâu trường ảnh chịu ảnh hưởng từ khoảng cách chủ thể tới máy, tiêu cự, kích thước cảm biến và tất nhiên cả khẩu độ. Giữ nguyên mọi thứ khác, thay đổi khẩu độ vẫn cho cùng khung hình tổng thể nhưng góc ánh sáng đi vào camera thay đổi rõ rệt. Khẩu độ rộng khiến ánh sáng vào theo góc lớn, thu hẹp mạnh độ sâu trường ảnh và đòi hỏi lấy nét chính xác hơn. Khẩu độ hẹp cho ánh sáng vào theo góc nông hơn, kéo dài vùng nét và dễ lấy nét hơn.

Trên iPhone 18 Pro, camera chính không có khoảng cách lấy nét gần nhất đủ tốt để thấy rõ hiệu ứng này, nhưng các ảnh mẫu vẫn đủ để nhận ra. Ở loạt ảnh chụp một chiếc lon, phần rõ nét rất ít khi để f/1.46, rồi dần sắc nét hơn khi mặt phẳng lấy nét mở rộng ra. Loạt ảnh này cũng giải thích vì sao iPhone 18 Pro mặc định dùng f/1.8 cho phần lớn tình huống: f/1.46 có thể rất mềm ở ảnh cận cảnh do vùng lấy nét quá nhỏ.

Đây là lĩnh vực mà hạ thông số xuống lại là lựa chọn được khuyến nghị. Độ sâu nông trông ngầu, nhưng không ngầu chút nào nếu một nửa chủ thể mất nét và bạn không còn nhận ra phần nào đang nét. Camera điện thoại đã gặp tình trạng này một thời gian khi cả cảm biến lẫn khẩu độ cùng tăng kích thước, khiến ảnh cận cảnh chỉ còn vài milimet chủ thể là nét kèm viền tím nặng. Điều khiển khẩu độ thủ công giúp giảm bớt vấn đề này.

Chi tiết: kỳ vọng nhiều, thực tế chưa rõ rệt

Một nhược điểm của khẩu độ rộng và độ sâu trường ảnh nông là tổng thể ảnh có thể mềm hơn. Dân chụp phong cảnh biết rằng muốn nét tối đa thì không mở khẩu hết cỡ mà ngược lại, khép khẩu mạnh. Điểm hay của khẩu độ biến thiên trên điện thoại không chỉ là mở rộng được mà quan trọng hơn là thu nhỏ được, về lý thuyết giúp ảnh sắc hơn và khai thác tốt hơn độ phân giải cảm biến.

Trên thực tế, iPhone 18 Pro không thay đổi rõ rệt khi chụp ở hai đầu dải khẩu độ. GSMArena so ảnh chụp ở f/1.46 và f/4 và thấy khác biệt rất nhỏ, thậm chí phải soi kỹ mới nhận ra. Nhóm thử nghiệm còn chụp định dạng RAW rồi mới xuất sang JPEG trong Lightroom để tránh việc phần mềm iPhone tự bù trừ cho các mức khẩu độ khác nhau. Ở mức tốt nhất, ảnh f/4 cho kết quả nhỉnh hơn đôi chút.

Như vậy, giá trị lớn nhất của khẩu độ biến thiên trên iPhone 18 Pro hiện nằm ở video và ở ảnh cận cảnh, nơi người dùng chủ động thu nhỏ khẩu độ để giữ nhiều chi tiết hơn. Còn với ảnh chụp thông thường, chênh lệch giữa các mức khẩu độ chưa đủ lớn để tạo khác biệt thấy rõ.

Điều đáng theo dõi

Việc Apple đưa khẩu độ biến thiên lên iPhone có thể là cách nhanh nhất để tính năng này đi vào nhận thức đại chúng. Nhưng nó cũng đủ kén người dùng đến mức nhiều người cầm máy có thể không biết cách hoạt động, thậm chí không biết là máy có. Với những ai chịu bỏ thời gian làm quen, đây là công cụ đáng giá để quay video mượt hơn dưới nắng và chụp cận cảnh nét hơn. Còn liệu các hãng Android có quay lại với khẩu độ biến thiên sau khi Apple đã làm, hay tiếp tục trung thành với khẩu độ cố định, là câu hỏi chưa có lời đáp.

Nguồn tham khảo: What is variable aperture and why should you care?.

Bài viết được biên soạn với sự hỗ trợ của AI dựa trên nguồn dẫn ở trên.

TH (phapluatxahoi.kinhtedothi.vn)